وضعيت نظامي و امنيتي درياي خزر

موضوع وضعيت نظامي درياي خزر از اهميت زيادي برخوردار است. در حال حاضر چند برداشت متفاوت غير نظامي شدن در خزر وجود دارد :
1- عاري سازي درياي خزر از هر گونه سلاح و تجهيزات نظامي و انتقال شناورهاي نظامي موجود در خارج از خزر ؛ تركمنستان و جمهوري آذربايجان از اين مسئله حمايت مي كنند اما روسيه شديداً با اين نظر مخالف است تا يك سال پيش قزاقستان نيز از اين مسئله حمايت مي كرد.
2- استفاده صلح آميز از تجهيزات و سلاح هاي موجود تحت ضوابط خاص و با انعقاد مواقتنامه هاي 5 جانبه .

در شرايط كنوني ، مذاكرات به سمت نظر دوم سوق پيدا كرده است كه البته بايد قاعده مند و تحت ضوابط ويژه قرار گيرد. طبق نظر دوم :
1- هر گونه افزايش در نيروهاي نظامي بايد قاعده مند باشد ؛
2- موافقتنامه ها بايد به صورت پنج جانبه منعقد شوند.
در اين زمينه اولين موافقت نامه پيشنهادي به نام "اعتمادسازي و ثبات" را جمهوري اسلامي ايران ارائه كرد. روسيه و قزاقستان كليات اين پيشنهاد را قبول دارند ، اما آذربايجان هنوز رسما پاسخ نداده است . جمهوري آذربايجان معتقد است هنوز زمان مذاكره بر سر اين موضوعات فرا نرسيده است و اصولاً بايد اول در مورد رژيم حقوقي به نتيجه رسيد و سپس درباره موافقتنامه هاي ديگر مذاكره كرد. تركمنستان نيز به دليل اينكه بي طرفي خود را در سازمان ملل به ثبت برساند اعتقاد دارد مذاكرات در خصوص مسائل نظامي و امنيتي، با بي طرفي آن كشور سازگار نيست .

روس ها چند ماه بعد از طرح ايران ، پيشنهاد "كاسفور" را با الگوگيري از مدل درياي سياه ارائه دادند. بر اين مبنا كه هر كشور يك يا دو شناور كوچك يا بزرگ را براي تشكيل يك نيروي مشترك دريايي اختصاص دهد. وظيفه اين نيروهاي مشترك مقابله با تهديدهاي مشترك از جمله تروریسم،جرائم سازمان یافته،انواع قاچاق، مهاجرت غیر قانونی و... مي باشد. اين نيروها گشت هاي دريايي متناوب داشته و رزمايش هاي مشترك برگزار خواهند كرد. جمهوري اسلامي ايران با تشكيل "كاسفور" موافق است و دور اول مذاكرات دو جانبه نيز در پاييز سال 84 در تهران برگزار شد دور دوم نيز آخر آبان ماه جاری در مسكو برگزار شد.

قزاق ها نيز بلافاصله طرح خود را كه "پيمان ثبات در درياي خزر" نام دارد ، ارائه كردند كه حاوي نكات مثبتي است. ايران تلاش مي كند اين سه طرح را با يكديگر تلفيق كند و آمادگي دارد كه در اين زمينه موافقت نامه هاي لازم را به امضاء برساند. البته دستيابي به توافقات 5 جانبه در اين خصوص به دليل وجود برخي مسائل خاص نيامند مذاكرات سخت و طولاني خواهد بود.

خوشبختانه در درياي خزر تاكنون هيچ كشور ثالث يا سازمان فرا منطقه اي حضور نداشته است. درياي خزر طبق اسناد و موافقتنامه هاي موجود، منحصر به ايران و ديگر كشورهاي ساحلي است. هيچ شناوري حق ندارد با پرچمي غير از پرچم اين پنج كشور در آن تردد كند. ايران و روسيه اين موضوع را از مدت ها پيش پذيرفته اند. تركمنستان نيز مدتي قبل درج اين موضوع در كنوانسيون رژيم حقوقي را پذيرفت. قزاقستان نيز در نهايت همين نظر را خواهد پذيرفت. اما منتظر اخذ امتياز از روسيه است. تنها، جمهوري آذربايجان است كه نسبت به آينده روابط و استقلال خود از ناحيه روسيه نگران است.
البته اين كشور اعلام كرده است كه قصد ندارد پاي بيگانگان را به خزر باز كند  اما در عين حال حاضر نيست اين موضوع را در يك سند كتبي درج كند چرا كه آن را با حاكميت خود مغاير مي داند.  

در بحث هاي امنيتي ، موضوع گسترش ناتو به اين منطقه حائز اهميت است. به دليل افزايش وابستگي انرژي اتحاديه اروپا به منطقه خزر ، ناتو به دنبال آن است كه اين حريم و حصار امنيتي را براي اتحاديه اروپا ايجاد كند. آذربايجان با ورود كشورهاي ثالث به درياي خزر مخالف نيست  بلكه با ورود به سازمان ناتو در پي آن است كه پاي اين سازمان را به منطقه باز كند. آذربايجان نامزد ورود به سازمان ناتو است و در قالب برنامه ي مشاركت براي صلح (PFP) با ناتو همكاري دارد. شيفر دبير كل ناتو در ديدار از منطقه اگرچه مسئله عضويت آذربايجان در ناتو را رد نكرد ، اما اعلام كرد ارمنستان و گرجستان براي ورود به ناتو اولويت دارند.

در پهنه آبي درياي خزر ، جمهوري آذربايجان حق ندارد كشور بيگانه اي را وارد كند چون اسناد رسمی و موافقتنامه هاي صورت گرفته مغاير با اين امر است اما در خشكي وضعيت متفاوت است و بايد بين درياي خزر و خشكي تفاوت قائل شد. در خشكي، ايران مخالف اين اقدام مي باشد ، اما واقعيت اين است كه به لحاظ حقوق بين الملل در اين زمينه منع قانوني وجود ندارد. جمهوري آذربايجان مي تواند داخل خاك خود عضو ناتو باشد البته آذري ها به طور شفاهي به ايران قول داده اند كه در خاك خود به آمريكايي ها پايگاه ندهند. در دريا ، دريانوردي اعم از نظامي ، تجاري و شيلاتي صرفاً با پرچم پنج كشور ساحلي ممكن است. اصولاً براي شناورها ، تجهيزات و نيروهای نظامي كشورها به ويژه در خصوص نوع تسليحات ، حجم ، تناژ ، تعداد نيروها و ... بايد ترتيبات خاصي در نظر گرفته شود . برخي كشورها اصولا مايل هستند كه درياي خزر عاري از هر گونه سلاح وتجهيزات نظامي شود اما واقعيت اين است كه اين موضوع عملي نبوده و تحقق نخواهد يافت لذا تنها راه حل ، تعيين و تدوين ترتيبات خاص امنيتي و نظامي خواهد بود.

انرژي :
در استراتژي كه اتحاديه اروپا براي انرژي خود تا افق 2020 ترسيم كرده است ، جايگاه درياي خزر براي تامين انرژي اروپا مورد تاكيد بيشتري قرار گرفته است. اروپا تلاش مي كند تا از وابستگي خود به انرژي خاورميانه و همچنين روسيه  به ويژه پس از وقايع اخير در روابط روسيه و اوكراين بكاهد و به همين دليل توجه بيشتري به انرژي حوزه خزر نشان مي دهد در اين زمينه بحث امنيت انرژي نيز مورد تاكيد قرار گرفته است پس از قضيه اوكراين ، اروپايي ها تصميم گرفته اند كه به مقوله انرژي صرفاً در چارچوب اقتصادي نگاه نكنند ، بلكه به ابعاد امنيتي آن نيز توجه داشته باشند.

در زمينه بهره برداري از انرژي درياي خزر تاكنون اقدامات بسيار ارزشمندي انجام شده است لرزه نگاري دو بعدي و سپس سه بعدي در مناطق اساسي جنوب خزر شده است و ساخت سكوي حفاري نيمه شناور ايران البرز كه مخصوص حفاري در مناطق عميق است ، 98 درصد پيشرفت داشته است. قراردادهاي اپراتوري نيز در اين زمينه با شركت هاي خارجي امضاء شده است. در حال حاضر متخصصان مجرب از نقاط مختلف جهان بر روي سكو در حال فعاليت هستند و يدك كش هاي مخصوص كه اين سكو را به مناطق عميق دريا هدايت خواهند كرد در شمال كشور در حال ساخت است.

در زمينه انتقال انرژي نيز فعاليت هاي زيادي صورت گرفته است امروزه ، به طور متوسط روزانه 120 هزار بشكه از ايران نفت "سواپ" مي شود كه بيشتر از ظرفيت خط لوله باكو – سوپسا و باكو – نورووسيسك مي باشد . اين ميزان طي مراحلي تا ظرفيت 500 هزار بشكه قابل افزايش است تنها كشور ساحلي خزر كه از ايران سوآپ نمي كند، جمهوري آذربايجان است .روسيه ، قزاقستان و تركمنستان از مسير ايران استفاده مي كنند آذري ها هم قول داده اند كه روانه بين 40 تا 60 هزار بشكه نفت از مسير ايران سوآپ كنند. طبق يك برداشت ، ايران بازنده سياست خطوط لوله نيست . در جهان كنوني ، سياست هاي انحصار به سياست هاي تنوع در منابع توليد ، عرضه ، فروش و انتقال تبديل شده است. اين انتظار كه همه كشورهاي ساحلي خزر تمام نفت و گاز توليدي خود را از مسير ايران منتقل كنند ، چندان معقول نيست ، اما، ما بايد در اين انتقال سهم داشته باشيم.بايد ظرفيت سازي و تسهيلات بيشتري ايجاد شود تا حجم بيشتري از انرژي منطقه از خاك ايران انتقال پيدا كند.

[طبق برخی ارزیابی ها] ايران ارزان ترين مسير براي انتقال نفت و گاز خزر نيست ، زيرا در آسيا و اروپا اختلاف قيمت نفت وجود دارد و هر وقت در اروپا قيمت نفت مناسب تر باشد ، مسيرهاي غربي نيز ارزان تر خواهند بود. همچنين بين قيمت نفت سبك و سنگين خزر و خليج فارس در هر بشكه يك دلار تا 5/3 دلار اختلاف قيمت وجود دارد.
در زمينه استخراج نفت، ايران ديرتر از كشورهاي ديگر ( از زمان فروپاشي شوروي) فعاليت هاي خود را آغاز كرد ، اما در همين مدت كم ، كارها با پيشرفت بسيار خوبي همراه بوده است. البته به لحاظ اطلاعاتي و سوابق تجربه ضعف هايي وجود دارد از جمله اينكه ايران در درياي خزر فاقد شناور و تحقيقاتي مدرن مي باشد. شناور تحقيقاتي موجود قديمي است و تلاش هايي براي اخذ مجوز خريد شناور تحقيقاتي چند منظوره صورت گرفته است.
 
 -----------------
تحولات دریای خزر 1- کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر