|
«نوروزی» یا «نوروزی خوانی» در گیلان نخستینبار در یکصدوسیو پنجسال پیش توسط الکساندر خوتسکو ایرانشناس روسی گردآوری شده است خوتسکو که مدت یازده سال در ایران و از جمله در مناطق شمالی ایران اقامت داشت، مطالعات ارزندهیی در زمینههای زبانشناسی ایران و بخصوص گویشهای گیلکی، طالشی و مازندرانی انجام داد...
 «نوروزی» یا «نوروزی خوانی» در گیلان نخستینبار در یکصدوسیو پنجسال پیش توسط الکساندر خوتسکو Alexander Choodzko ایرانشناس روسی گردآوری شده استخوتسکو که مدت یازده سال در ایران و از جمله در ایالات شمالی ایران اقامت داشت، مطالعات ارزندهیی در زمینههای زبانشناسی ایران و بخصوص گویشهای گیلکی، طالشی و مازندرانی انجام داد. حاصل این تحقیقات کتابی است پر حجم تحت عنوان
Specimens of the Popular Poetry of Persia
که بسال 1842 میلادی در لندن بطبع رسید. این کتاب شامل اطلاعات کلی دربارهی صفحات شمالی ایران و مردم آن مرز و بوم و حوزهی رواج گیلکی و مباحث عمومی پیرامون لهجههای سواحل جنوبی دریای خزر و متن اشعار محلی و داستانهایی به این گویشهاست.
تصنیفهای گیلکی از صفحه 525 تا555 (همراه با فهرست واژهها و معنی لغات)، ترانههای طالشی از صفحه 556 تا 567 (متن ترانه با توضیحات لغوی) و اشعار مازندرانی از صفحه 568 تا 581 (متن اشعار با ملاحظات و توضیحاتی از لهجههای مازندرانی) کتاب درج شده است.(1)
یکی از تصنیفهای «نوروزی» کتاب خوتسکو را آقای یحیی ذکاء در سال 1337 شمسی در مجله موسیقی آورده است.(2) کتاب خوتسکو بعداُ مورد استفاده ایرانشناسان، بخصوص یکی از هموطنان زبانشناس وی بنام I.N.Beresine ، استاد دانشگاه غازان، قرار گرفت. برزین در فاصله سالهای 45-1842، به مدت سه سال، در ایران اقامت داشت و درباره لهجههای سواحل جنوبی خزر شخصاُ مطالعه و تحقیق نمود. وی نخستین کسی است که برای «گیلگی» دستور و قواعد زبان نوشته است.(3) کتاب برزین در سه بخش زیر عنوان Recherches sur Ies Dialectes Persans بسال 1853 میلادی در شهر غازان انتشار یافت.
مؤلف در بخش دوم کتاب، چند ترانه محلی طالشی (ص38 تا46) و تعدادی ترجمهی تصنیف گیلکی (ص47 تا57) را هم به نقل از کتاب خوتسکو آورده است.(4)
با وجود تحولات اجتماعی این عصر و تأثیر تکنولوژی در زندگی مردم شهر وروستا خوشبختانه هنوز هم در گوشه و کنار گیلان زمین «نوروزی» خوانها با نغمهها و تصنیفهای دلنشین خود چند هفته قبل از موسم بهار مژده طلیعهی نوروز، این جشن کهن و ملی، را به «گیله مردان» میدهند. این ترانهها معمولاُ توسط دو یا چند تن از جوانان در کوچهها و محلات شهر و یا در کنار خانههای روستائی اجرا میشود. الکساندر خوتسکو، در کتاب خود، به این موضوع اشاره میکند که: «در ایران کنونی بچهها آواز «نوروزیه» را در جلوی خانهها برای تبریک سال نو میخوانند».(5)
برای مطالعه وبررسی این نوروزیها توجه به نکات زیر شاید ضرورت داشته باشد.
1- اشعار «نوروز و نوسال» در گیلان اکثراُ بطور ملمع فارسی-گیلکی گفته شدهاند.
2- بیشتر کلمات و واژهها و حتی ترجیعبندهای نوروزی به فارسی است.
3- این نغمهها که با آهنگ خاص نوروزی(6)، گاهی به شکل ترانه و گاه بصورت گوشههایی از آواز یا دستگاه
موسیقی(7)اجرا میشوند، در سراسر خطهی گیلان تقریباُ یکنواخت و همآهنگ بنظر میرسند. نوعی از عناصر مقدس ملی و باستانی ایران مانند نور، مهر، خاک، زمین، باد، مظاهر طبیعت و غیره با پارهیی از مسائل
اعتقادی شیعه مانند توجه امامان، آمیختگی خاص پیدا کرده است.
5- آداب و سنتی که در گذشته رواج داشت و اکنون کمتر بچشم میخورد یا به کلی از بین رفته است مانند عیدی دادن
نارنج یا شکوفهی (بهار) نارنج در مراسم نوروز.(8)
6- با توجه به تأخیر نفوذ مذهبی سیاسی تازیان در سرزمین گیلان و قبول اسلام مردم این ناحیه بدعوت داعیان علوی،
اندیشه و فکر خالی از تعصب مذهبی گیلانی را میتوان در این اشعار ملاحظه نمود.
7- بر طبق پارهیی از اخبار و روایات شیعه،«نوروز» عجم مقارن با حدوث بعضی وقایع مبارک اسلامی و ایام مسعود
مذهبی است که بعدها جزء اعیاد دینی شیعیان بشمار آمدند. مانند تقارن نوروز (النیروز) با مبعث پیامبر اسلام(ص)(9) و واقعه غدیر خم در سال دهم هجری(10) از اینرو، ک مجال بحث بیشتر در اینجا جایز نیست، شیعه به نوروز جنبههای تقدس میدهد و حتی از قول ائمه(ع) اخباری در بزرگداشت نوروز و انجام اعمال مخصوص این روز روایت شده است.(11)
بنظر نگارنده جمعآوری و بررسی این «نوروزی»ها از جهات مختلف ملی، مذهبی، اجتماعی و غیره نه تنها فرهنگ
فولکلوریک گیلان را غنیتر خواهد ساخت بلکه در روشن نمودن بعضی از ویژگیهای جامعه گیلک در دورههای پیشین نیز، مؤثر خواهد بود. برای انجام این مقصود نمیتوان از همکاری مستمر افراد مطلع و علاقمند گیلان و همچنین مؤسسات علمی مربوط به مطالعات فرهنگی و اجتماعی کشور بینیاز بود.
در خاتمه چند بیت از یک «نوروزی» را که تا همین چهد سال پیش در روستاهای بین رشت و کوچصفهان (جعفرآباد،
علیسرا، شکارسرا، گورابسرا، میشاوندان، خوناچاه، فشکهچاه، پرکاده، دافچاه و ….) خوانده میشد در اینجا نقل میکنیم(12):
بیا خانه خدا با عز و شوکت
ترا اقبال باشد مال و دولت
کنی قبر رضا را تو زیارت
سوی مکه شوی با استطاعت
سلام از من، سلامت از خداوند
بیاد ام لیلی شاد ما کن
ز عباس و ز اکبر یاد ما کن
بزن شانه به زلف اکبر من
بیا ای ام لیلی در بر من
سلام از من، سلامت از خداوند
----------------------
/نوروز و
نوسال در گیلان
استاد دانشگاه شیراز
(1355)
-------------------
پاورقیها:
1- W. Geiger, “Die Kaspischen Dialekte,” Grundriss der Iranischen Philologie, hrsg. Von W.Gei ger -und E.Kuhn, Bd. 1, Abt. 2 Strassburg 1898-1901, s. 345.
2- یحیی ذکاء «یک تصنیف صد و بیست سالهی گیلکی»، مجله موسیقی، دوره سوم (خرداد ماه، 1337)، شماره 22،
ص68.
3- محسن ابوالقاسمی، «زبان گیلکی» (نقد کتاب Gilyanskij Yazyk از چند مؤلف روسی، زیر نظر و.س. راستارگویوا،
مسکو 1971)، سخن، دوره بیست و یکم (دیماه 1350)، شماره6، ص671.
4 – W. Geiger, ibid
5 - A. Chodzko, Specimens of the Popular Poetry of persia, (London, 1842), p.867.
(بنقل از کتاب مطالعاتی دربارهی ساسانیان، تألیف کنستانتین اینوسترانتسف، ترجمهی کاظم کاظم زاده، تهران، ترجمه و نشر کتاب، 1348، صفحه 193).
1- اینوسترانتسف، همانجا، ص116.
2- عزیز شعبانی، اصول نظری موسیقی ایران (شناسائی موسیقی ایران، جلد سوم) شیراز، 1352، ص78.
8- A. Chodzko, ibid., 469, note.
(بنقل از مطالعاتی دربارهی ساسانیان، همو، ص187) در متن «نوروزی» خوتسکو، مندرج در مجله موسیقی مذکور، این مطلب کاملاُ بچشم میخورد.
9- محمد باقر مجلسی، بحارالانوار ….، باب «یوم النیروز و تعیینه» (چاپ جدید)، ج59، ص120.
10- محمد باقر مجلسی، همانجا، ص119 (جلالالدین همائی، تاریخ ادبیات ایران، ج2، ص372: «مطابق مأخذ معتبر این عقیده بیاساس نیست»).
11- محمد باقر مجلسی، همانجا، ص116 و 120-119.
12- راوی شعر بانو فکوری 48 ساله اهل روستای جعفرآباد رشت
|
